Na jarenlange voorbereidingen en hard werken opende De Bastei, centrum voor natuur en cultuurhistorie, op 19 mei 2018 de deuren aan de Waalkade in Nijmegen. Bij de realisatie van De Bastei zijn zeer veel mensen betrokken. Personen die elk hun eigen expertise en vaardigheden inbrengen. Maak kennis met deze mensen én De Bastei in onze interviewserie 'De Bastei in Beeld'. Deze keer spraken we met Femke de Roode en Kees Brok, respectievelijk stadsarcheoloog en opgravingsmanager van de gemeente Nijmegen.

Femke de Roode is stadsarcheoloog en zij vindt de opgravingen bij de bouw van De Bastei een van de meest bijzondere projecten waaraan ze gewerkt heeft. Kees Brok is als opgravingsmanager bij de gemeente haar collega en was zelfs al vóór de werkzaamheden aan De Bastei nauw betrokken bij het gebouw, toen nog de Stratenmakerstoren. Hij was bestuurslid van het museum, maar toen De Bastei in beeld kwam, werkte hij intussen voor de gemeente Nijmegen en is hij uit het bestuur gestapt. Hij is betrokken geweest bij alle archeologische onderzoeken die rond De Bastei gedaan zijn.

De Bastei in Beeld: Kees Brok & Femke de Roode
Foto: Peter Eekelder

"Ik heb bij De Bastei meer dan dertig jaar van mijn leven liggen," zegt hij. "Alle ontwikkelingen heb ik meegemaakt en dat waren er heel wat. De huidige realisatie van De Bastei was plan 6! Volgend jaar ga ik een keer koffie drinken op het dakterras om te vieren dat het af is. Dan kan ik het pas loslaten."

Mooi samenwerkingsproject

"Dat het ontwerpen, opgraven en bouwen tegelijkertijd plaatsvonden, was uniek. Dat maakte het spannend en interessant" vinden zij. "Tijdens de opgravingen kwamen zoveel bijzondere oudheidkundige relicten aan het licht dat ervoor gekozen is deze te behouden en te integreren in het gebouw, waardoor het ontwerp moest worden aangepast en de bouw veranderd. En alle neuzen bleven dezelfde kant op staan, ook al was het soms moeilijk. Er ontstond een onderlinge chemie, een mooi samenwerkingsproject dat uiterst creatief werd aangepakt, ook technisch. Voor de projectleider, de architecten en de aannemer was het een hele uitdaging, maar ook voor ons. De hoeveelheid grond die we opgegraven hebben, was enorm en continu moest de situatie - aan de voet van de Valkhofheuvel! - doorgerekend worden. Soms moesten we de opgravingsput tijdelijk weer aanvullen om ergens anders iets te kunnen blootleggen. We hebben wel een bijdrage geleverd aan het afgraven van de bouwput!"

"We mogen gerust trots zijn op dit project. Waar vind je zoveel geschiedenis bij elkaar? Je kunt langs de resten lopen, ze bekijken, ze aanraken. Vanaf de eerste dag van de opgravingen was het elke dag raak: een onbekende mergelwand van De Bastei, de 13e-eeuwse bakstenen stadsmuur, de Romeinse muur van tufsteen, een 14e-eeuws huis met stookplaats. Dat kwam allemaal tevoorschijn aan de achterkant van De Bastei. Bij het entreegebouw zijn resten opgegraven van een Romeinse en een middeleeuwse weg, een mogelijke Romeinse toegangspartij, 14e-eeuwse voorname stadshuizen, een tweede keermuur rondom de Valkhofheuvel... Het is, kortom, een toplocatie. Dat betekent wel dat we ons steeds moeten herbezinnen en plannen aanpassen, maar het is de moeite waard, want het is ook een investering in de toekomst. Het kan niet anders of dit wordt een geliefde plek. Het publiek zal vol verwondering luisteren naar het prachtige verhaal van al die tijdlagen bij elkaar."

Bastei in Beeld: Femke de Roode
Foto: Peter Eekelder

Villa of nederzetting?

"Nu het veldwerk bijna klaar is, wordt het tijd om alles uit te werken en de informatie te delen. Maar De Bastei wordt nu al ingericht, dus moeten we ook nu al kennis en input leveren voor de medewerkers. Omdat we nog volop in de onderzoeksfase zitten, is het soms balanceren tussen datgene wat je al denkt te weten en wat je nog nader bestuderen moet. Het verhaal van De Bastei zal waarschijnlijk voortdurend bijgesteld moeten worden. We moeten het nu zo vertellen dat je er later op kunt voortborduren."

"Het is bijvoorbeeld de vraag of op de plek van De Bastei eerst een Romeinse villa lag of een nederzetting. We denken nu eerder aan een nederzetting, maar dan zou ook het oudere onderzoek op de Waalkade, waar nu het Casino staat, uitgewerkt moeten worden. Als dat klopt, ontstaat er een heel nieuw beeld van de bewoning in de Romeinse tijd. Wij hebben kunnen vaststellen dat de Romeinse muren overeind zijn gebleven totdat de 13e-eeuwse stadsmuur werd gebouwd. Ze zijn steeds gerepareerd en geïntegreerd in wat er nieuw gebouwd werd. Er zijn gelukkig veel gebouwsporen overeind gebleven, waardoor we ze ook in de toekomst verder kunnen onderzoeken. Er zijn nu interessante ontwikkelingen in het onderzoek naar mortel. Door het behoud van de bouwresten kunnen we dat hier toepassen en komen we wellicht weer tot nieuwe inzichten."

"Om alle onderzoeksvragen te beantwoorden moet je ook multidisciplinair samenwerken: archeologen, geologen en bouwhistorici. We hebben bijvoorbeeld een brandpakket aangetroffen. Die dikke zwarte plak hebben we verzameld. Daarmee ga je dan naar iemand die gespecialiseerd is in bioarcheologisch onderzoek, die constateert dat het pakket rijk is aan bijzondere granen. Alles wijst op een schuur of opslagplaats. Er is ook koolstofdatering mogelijk, een techniek om de ouderdom van organisch materiaal te bepalen met behulp van radioactiviteit."

De Bastei in Beeld: Kees Brok & Femke de Roode
Foto: Peter Eekelder

Meer vragen dan antwoorden

"Zo proberen we stapje voor stapje een beeld te vormen van hoe de plek eruitzag en hoe de toenmalige mens leefde. En dan komen we steeds weer tot de ontdekking dat we maar bar weinig van het verleden weten. Een onderzoek levert vaak meer nieuwe vragen op dan antwoorden. Alles opgraven betekent nog niet alles weten, alles kunnen duiden. We hadden een sterk vermoeden dat de Romeinse muur in De Bastei een voortzetting was van de muur die onder het Casino is aangetroffen, maar dat onderzoek is destijds niet goed uitgewerkt. De resten die nog zichtbaar zijn in de kelderruimte van De Bastei zouden hier verhelderend kunnen werken."

"Als vervolg gaan we nog de Valkhofheuvel op. Het geplande onderzoek aan de voet van de muurtoren onderaan de Sint-Nicolaaskapel kan een mogelijke relatie laten zien met de bouwsporen beneden in De Bastei. Dat zou kunnen leiden tot een heel ander beeld van de Romeinse tijd en van de 12e-eeuwse burcht. Nieuwe inzichten leiden tot het herschrijven van de geschiedenis. Er werd bijvoorbeeld altijd gedacht dat de burcht van Barbarossa op het Valkhof buiten de stad gesitueerd was, maar er zijn al sporen van een nederzetting en muren uit de twaalfde eeuw. Dat betekent dat je genuanceerder moet gaan kijken en oordelen over de vraag: hoe zag Nijmegen er toen uit? Dat is het leuke van het vak archeologie: nieuwe ontdekkingen vragen steeds om nuancering van wat we al weten."

Aantrekkelijk verhaal

"Onze kennis moet overgedragen worden en vertaald in beelden. We willen 3D-presentaties gaan maken. Het materiaal is digitaal ingemeten; dat gaan we met behulp van de computer 'omhoogtrekken': laten zien wat er bovenop stond. We willen niet alleen maar een degelijk wetenschappelijk rapport presenteren, maar het verhaal ook op een begrijpelijke en aantrekkelijke manier voor het publiek visualiseren."

De Bastei is een gebouw met een rijke en intrigerende geschiedenis. Het beeld blijft veranderen en vormt een doorlopende verhaallijn. Er is hier 2000 jaar geschiedenis op elkaar gestapeld."

Tekst: Jos Schoots
Interview: 9 april 2018