Na jarenlange voorbereidingen en hard werken opende De Bastei, centrum voor natuur en cultuurhistorie, op 19 mei 2018 de deuren aan de Waalkade in Nijmegen. Bij de realisatie van De Bastei zijn zeer veel mensen betrokken. Personen die elk hun eigen expertise en vaardigheden inbrengen. Maak kennis met deze mensen én De Bastei in onze interviewserie 'De Bastei in Beeld'. Deze keer spraken we met Melchior de Grood, historicus en voorzitter van de cultuurhistorische werkgroep die de presentatie van de Nijmeegse geschiedenis in De Bastei gaat verzorgen.

"In dit deel van de oudste stad van Nederland komt eigenlijk de hele geschiedenis van Nijmegen samen. De Bastei en directe omgeving zijn bepalend geweest voor de identiteit van Nijmegen. Dat heeft te maken met het zeer markante landschap en de aanwezigheid van de rivier. Daarin schuilden de voorwaarden voor het ontstaan van de stad en daardoor werd zij een centrum waar allerlei strategische, culturele en economische lijnen bij elkaar kwamen."

De Bastei in Beeld: Melchior de Grood
Foto: Rob Alving

Rijke geschiedenis

"De Bastei is een spannende locatie. Die geschiedenis gaan we vertellen. Het is het Troje van Nederland, goed voor ruim 2000 jaar geschiedenis van de stad, Nederland en zelfs van Europa. Ook hier werden bij opgravingen laag voor laag verschillende tijdperken zichtbaar. We vinden op een klein oppervlak naast resten van oude grafheuvels, delen van een Romeinse muur en kelders, van de burchten van Karel de Grote, van die van Frederik Barbarossa, van de grote burcht van de graven van Gelre en nog eens een dertiende-eeuwse muur. Verder nog sporen van een middeleeuws Gasthuis, poorten, enzovoort. En in 1944 was hier het frontgebied van bevrijd Nederland.

Nijmegen heeft een ontzettend rijke geschiedenis. Veel mensen weten niet dat in de hofcultuur van het Valkhof de basis van de Nederlandse schilderkunst ligt. Nijmegen was in de veertiende eeuw een rijke stad en daar kwamen veel kunstenaars op af, die later de sprong maakten naar hoven in Frankrijk. Bekende namen zijn Jan Maelwael en de Gebroeders Van Limburg. Zij schilderden hier voor het eerst niet binnen het keurslijf van de kerk, maar richtten zich op het menselijke. Ze gaven emoties weer, realistisch en in een verrassend kleurgebruik."

Je zou kunnen zeggen dat het culturele zwaartepunt van Nederland vroeger niet in de Randstad lag, maar hier in Nijmegen, en dat is echt geen chauvinisme. Wij hebben helaas geen kunstwerken uit dat tijdperk van bloeiende burgerlijke cultuur. Wat dat betreft zijn we vergelijkbaar met Den Bosch. Daar is geen enkel oorspronkelijk werk van Jeroen Bosch te vinden. Wat echter minstens zo belangrijk is, is de context. En die ervaar je in de Bastei."

De Bastei in Beeld: Melchior de Grood
Foto: Rob Alving

Landschap

"Maar we vertellen met ons cultuurhistorisch team ook over het landschap, de natuur en het water. Stap maar eens vanuit De Bastei naar buiten, dan sta je aan de voet van een heuvel, een uitloper van de stuwwal. Dat betekent dat Nijmegen op een strategische en dominante plek lag, reden waarom het altijd een militair centrum is geweest, al in de Romeinse tijd. Het was bovendien een grensstad met voortdurende machtswisselingen. Oorlog en bedreiging waren in Nijmegen nooit ver weg en bepaalden het leven van alledag in de overvolle vestingstad. Dat element willen we als werkgroep benadrukken. De Bastei zelf is een verdedigingswerk, een moment in die militaire ontwikkeling.

Je staat echter ook aan de rand van de Waal. De rivier maakte vervoer over water naar de randstad en het Duitse achterland mogelijk en schiep daarmee een belangrijke voorwaarde voor een bloeiende handel (bijvoorbeeld wijnhandel, houttransporten). Langs de rivier profiteerde de baksteenindustrie van de afzettingen van klei. Tegenover De Bastei lag de veerboot over de rivier. Stak je die over dan kwam je in de Betuwe, een vruchtbaar gebied, waar van oudsher veel voedsel voor de stad geproduceerd werd. Lentse bloemkool, dat was tot voor kort nog voor elke Nijmegenaar een begrip.

De stuwwal waterde in westelijke richting af op de Maas. Daardoor was het  mogelijk om in de benedenstad heel zuiver water uit putten naar boven te halen. Dus ontstonden daar brouwerijen. Schors van eikenbomen uit de bossen rond Nijmegen leverde de natuurlijke grondstof voor het looien van leer. Je kunt zo nog talloze voorbeelden noemen van gunstige natuurlijke omstandigheden. Nu reis je gemakkelijk van A naar B, maar vroeger speelden het landschap en de rivier een veel grotere rol. Daardoor was de cultuurhistorie nauw verweven met de natuur."

Een logisch geheel

"Om die reden is het samengaan van het Natuurmuseum met museum De  Stratenmakerstoren in één nieuw geheel, De Bastei, een heel logische stap. Toen die twee musea bij elkaar kwamen, was aanvankelijk het gevoel: het Natuurmuseum heeft een fantastische collectie, maar op cultuurhistorisch gebied hebben we bijna niets. Er is echter veel kennis en door samen bijzondere dingen te gaan doen, vullen we elkaar aan. Dat sluit ook aan bij ontwikkelingen in de museumwereld.

Vroeger waren musea vooral schatkamers; elk museum had zijn eigen, beperkte onderwerp en zette dat in de spotlights. Maar de werkelijkheid laat zich op die manier niet vangen. Wil je zichtbaar maken hoe mensen geleefd hebben, dan moet je gaan kijken: hoe waren de omstandigheden waarin ze leefden, hoe voorzagen ze in hun behoeften, wat was voor hen belangrijk? Daarin ontmoeten de natuur en de cultuurgeschiedenis elkaar. Vergelijk het maar met de heemkunde. Daarin richt men zich op het onderzoek van de eigen leefomgeving. Men besteedt zowel aandacht aan de bestrijding van de pest en de eetcultuur, om maar eens iets te noemen, als aan de Vrede van Nijmegen en de Vierdaagse.

Door niet uitsluitend naar één aspect te kijken, maar te streven naar een totale benadering, doen we allebei een stap vooruit en wordt het spannend."

De Bastei in Beeld: Melchior de Grood
Foto: Rob Alving

Zevenmijlslaarzen

"De opzet van De Bastei is: met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis van Nijmegen. We gaan zeven inkijkjes in de geschiedenis organiseren om die zo laagdrempelig mogelijk te presenteren. Zo laten we de tijdvakken zien die kenmerkend zijn voor de ontwikkeling van Nijmegen. Veel markante personen brengen we ook tot leven, zoals Maarten Schenk, Albrecht Dürer en Karel de Grote, maar ook dat altijd weer fascinerende Waalfront door de eeuwen heen.

We hebben daarbij enorm geluk dat De Bastei op zo’n mooie plek is gelegen. Je hoeft maar uit het raam te kijken en je ziet de Waalbrug liggen. De bouw van de brug kun je heel goed koppelen aan de tijd van de industriële revolutie, of van de Tweede Wereldoorlog. Met De Bastei kun je zoveel verhalen vertellen. Het hart van het gebouw is de hoefijzervormige kanonsgang met openingen in de muur, van waaruit men de omgeving onder controle kon houden. In de buitenring willen we chronologisch het verhaal vertellen van de stad die zich moet verdedigen en de kernmomenten van de geschiedenis, met name die van de 16e eeuw. In de binnenring van de gang wordt dat ondersteund met een tijdlijn.

We gaan van De Bastei een levendig en toegankelijk centrum maken. Met veel activiteiten, binnen maar zeker ook buiten. Het is een prachtig startpunt voor excursies. En vooral, het wordt een binnen- en buitenmuseum voor iedereen. Voor Nijmegenaren, toeristen en scholen. Kortom, het wordt een dynamische broedplaats waar natuur en cultuurhistorie verbonden zijn. De Bastei moet je gewoon gezien hebben!"

Tekst: Jos Schoots
Interview: 14 mei 2017