Albrecht Dürer (1471–1528) was als Duits beeldend kunstenaar een vertegenwoordiger van de Noordelijke renaissance. Zoals veel renaissancekunstenaars was hij heel breed georiënteerd en hield hij zich onder meer bezig met wetenschap. Wie onze nieuwsbrief en website volgt, weet natuurlijk al dat hij een voor zijn tijd uiterst nieuwerwets verdedigingswerk ontwierp: de bastei.

Een typisch gevalletje kunst- en cultuurgeschiedenis, zou je zeggen. Echter, Dürer had beslist een groen randje. En dat maakt hem een prima boegbeeld voor De Bastei, ons centrum voor natuur en cultuurhistorie.

Adam en Eva, Albrecht Dürer, kopergravureontwerp (1504)

Kunstenaar met oog voor natuur

Als vernieuwend kunstenaar, geïnspireerd door renaissance en humanisme, was hij een nauwkeurige observator die heel vaak natuurelementen in zijn werk verwerkte. Zo hebben zijn Adam en Eva op een gravure uit 1504 niet alleen botanisch interessante bladeren voor hun intieme delen, maar genieten ze ook het gezelschap van een hert, een rund, een haas, een kat en een muis. Ze staan in een bosachtige omgeving – bij een appelboom uiteraard. De slang ziet er een beetje wonderlijk uit, met vier toefjes op zijn kop. Adam houdt een tak vast waar een papegaai op zit. Verder zien we op de achtergrond een berggeit op een rots en een paar vogels in vlucht.

Maar hij gebruikte de natuur niet uitsluitend als decor. Dürer was een van de eerste kunstenaars die natuurafbeeldingen als zelfstandige kunstwerken maakte. Dat het meer dan studies of schetsen zijn, blijkt uit het feit dat hij ze gesigneerd en gedateerd heeft. Bekend is zijn Grote graszode, een realistische natuurstudie in aquarel met diverse planten, zijn Haas en zijn Sleutelbloemen. Ook heel mooi is een Vliegend hert uit 1505.

Iconische neushoorn

Minder natuurgetrouw dan bijvoorbeeld die haas is Dürers houtsnede van een Indische neushoorn. Zelf had de kunstenaar nooit zo’n dier gezien. Hij baseerde zich op een beschrijving en een schets van een onbekende kunstenaar, van een neushoorn die in 1515 in Portugal aankwam als diplomatiek geschenk voor koning Manuel I. Dat was de eerste neushoorn sinds eeuwen die in Europa te zien was. We zien een beest dat haast uit het beeldvlak barst, met een extra hoorntje op de rug, geschubde poten en een soort zaagtanden op het achterdeel. Bijna een fabeldier, maar toch is het herkenbaar als een pantserneushoorn.

Albrecht Dürer - Neushoorn (1515)
Neushoorn, Albrecht Dürer, houtsnede (1515)

Dürers prent is eeuwenlang toonaangevend geweest: het duurde tot in de 18e eeuw tot er meer accurate afbeeldingen van neushoorns kwamen. Ondertussen was Dürers houtsnede vele keren herdrukt en gekopieerd door andere kunstenaars. Zelfs in boeken over natuurlijke historie verscheen de Dürerneushoorn als illustratie, ook toen er al meer natuurgetrouwe afbeeldingen beschikbaar waren.

Met de ‘Portugese’ neushoorn liep het niet goed af. Koning Manuel besloot het cadeau door te geven aan Paus Leo X. Voor de kust van Italië raakte het schip dat het dier vervoerde in een storm en verging. De neushoorn, die aan het dek vastgeketend was, verdronk jammerlijk. Een schrale troost: dankzij de kunst is de eerste neushoorn die sinds de Romeinse tijd in Europa aankwam, in zekere zin toch onsterfelijk geworden.

 
Tekst: Rik Jaspers
Foto’s: Adam en Eva, Albrecht Dürer, kopergravureontwerp (1504); Neushoorn, Albrecht Dürer, houtsnede (1515)